چاپخانه کلیسای وانک در جلفاي اصفهان قديمي ترين چاپخانه در ايران و خاورميانه است. اولين کتاب ايران را در آن، جا چاپ کرده اند؛ درست 200سال پس از اختراع گوتنبرگ و در سال 1638ميلادي.

خليفه ارامنه جلفا در آن زمان مي شنود که در آلمان شخصي به نام گوتنبرگ ماشيني اختراع کرده که با آن مي شود کتاب ها را تکثير کرد. او بدون اينکه به تجربه گوتنبرگ دسترسي داشته باشد، با کمک همکاران روحاني اش دست به کار مي شود و پس از يک سال و پنج ماه تلاش، موفق مي شود اولين کتاب را در ايران چاپ کند: کتاب زبور حضرت داود. اين سرآغاز تاريخ چاپ در ايران است.

در آن زمان هنوز کشورهاي مصر و هندوستان ماشين چاپ و چاپخانه نداشتند و کتاب هايشان را به روش استنساخ تکثير مي کردند. 181سال بعد عباس ميرزا دستور داد اولين چاپخانه سربي را در تبريز داير کنند، ولي تا آن زمان، در ايران هشت عنوان کتاب در چاپخانه جلفا چاپ شده بود.

تاکنون درباره چاپخانه تاريخي کليساي جلفا تحقيقات درستي حداقل به زبان فارسي انجام نشده است. حتي استاد سعيد نفيسي هم که تاريخ نگاري مستندي درباره چاپ ايران انجام داده است معتقد بود، چاپخانه سربي تبريز نخستين چاپخانه اي است که انتشارات آن به دست ما رسيده است، در حالي که ازهشت کتاب چاپ شده در چاپخانه جلفا، فقط سه عنوان کتاب مفقودالاثر است؛ سه عنوان آن در موزه جلفا، يکي در انگلستان و ديگري در اتريش موجود است.

در سال 1638 ميلادي مطابق با سال 1017هجري شمسي، براي اولين بار در ايران و خاورميانه توسط پيشواي مذهبي ارامنه جلفاي اصفهان به نام "خاچادور گساراتسي" کتاب "زبور داود" (ساغموس) در کليساي وانک جلفاي اصفهان به چاپ رسيد. تمام وسايل چاپ از قبيل ماشين چاپ، حروف، کاغذ مرکب و غيره با دست استادان ارامنه جلفا و همکاران خليفه تهيه و درست شده بود.

در يادداشت کتاب مذکوراين طور نوشته شده است:

"يک سال و پنج ماه است که روز و شب بدون وقفه با کل اعضاء حوزه علميه به کار مشغوليم، براي اين که نه از جايي ديده ايم و نه استادي داشته ايم."

از اين کتاب در دنيا فقط يک جلد وجود دارد که در کتابخانه بودليان دانشگاه شهر اکسفورد انگلستان نگهداري مي شود و فتوکپي آن در موزه کليسا قرار دارد. چاپخانه کليسا با اين که در قرن هفدهم فقط هشت کتاب به چاپ رسانده و بعد ازآن تعطيل شده، ولي باز از سال 1872ميلادي (1251شمسي) شروع به کار کرده است و تا امروز مشغول به کار است. در اين مدت به غير از هزارها آگهي، کارت دعوت و غيره، نزديک به پانصد عنوان کتاب هم به چاپ رسانده است که بعضي از آن ها تاريخي، تحقيقي و باارزشند.

اولين کتاب فارسي در ايران در سال 1233قمري درتبريز به عنوان "رساله فتحنامه" نوشته ميرزا ابوالقاسم قائم مقام به چاپ رسيده و اولين چاپخانه در اصفهان در سال 1287 از طرف سيدمحمد حاج آقا به نام "حبل المتين" شروع به کار کرده است که هنوز هم وجود دارد.

قبل از اين در اصفهان چاپخانه سنگي نيز وجود داشته که در سال 1244هـ. ق، "رساله حسينيه" در آن به چاپ رسيده است. در جلفاي اصفهان نيز دو چاپخانه ديگر وجود داشته اند که متعلق به جامعه ارامنه کاتوليک بوده است. ما درباره عملکرد اين چاپخانه ها اطلاعات کاملي نداريم. تا آن جا که مشخص است يکي از آنها چاپخانه "لازاريت" ناميده شده که تنها سه جلد از کتب چاپ شده آن در دسترس ما است. و ديگري چاپخانه "استپانيان" که متعلق به دکتر هُوانِس استپانيان و برادران ايشان بوده است و از تاريخ 1945 براي ما شناخته شده است. در آن جا کارهاي کم تيراژي از قبيل اطلاعيه، دعوتنامه، کارت هاي ورودي و غيره چاپ مي شده است. به طور يقين نمي توانيم بگوييم که آيا کتاب هايي هم در اين چاپخانه چاپ شده اند يا خير، ولي به نظر مي رسد که چاپ نشده اند. اين چاپخانه در حقيقت ادامه چاپخانه لازاريت بوده که چند سال قبل در معرض فروش قرار گرفت و دستگاه چاپ و ساير متعلقات آن و همچنين حروف فارسي را يک فارس زبان، و حروف ارمني و لاتين آن را شوراي خليفه گري ارامنه اصفهان، جهت چاپخانه کليساي وانک خريداري کرد.

گفتني است که چاپخانه کليساي وانک از سال 1904 داراي حروف فارسي و لاتين بوده که از آنها به طور مستمر استفاده کرده است. فهرست کتاب هاي چاپ شده در چاپخانه لازاريت:

1- فقاهت رُم مسيحي و يا خلاصه فقاهت مسيحيت؛ چاپ شده در چاپخانه

کاتوليک­ها (لازاريت) جلفاي اصفهان؛ تاريخ 1914 در 145صفحه، حروف چيني11.8 در 7.2 سانتيمتر.

2- مجموعه کتاب ترانه ها؛ مؤلف: مارکار گوچانيان، چاپ شده در چاپخانه

کاتوليک­ها (لازاريت) جلفاي اصفهان. تاريخ 1923 در 80 صفحه؛ حروف چيني 11.8 در 6 سانتيمتر.

3- جاناسر (ساعي) سال اول؛ چاپ در چاپخانه (لازاريت) کاتوليک هاي جلفاي اصفهان؛ تاريخ 1923؛ مؤلف: سرکشيش (ق)؛ 154 صفحه؛ حروفچيني 14.5 در 10.4 سانتيمتر

4- اساسنامه هيات مذهبي ارمني ها؛ انجمن (پونج) اصفهان؛ چاپ شده در چاپخانه کاتوليک ها (لازاريت) جلفاي اصفهان؛ تاريخ1923؛ در 15صفحه؛ حروفچيني 12.2 در 7.5 سانتيمتر.

پروتستان ها نيز چاپخانه چاپ سنگي داشته اند که تا سال 1905 تقريباً به مدت 20سال مشغول به کار بوده است.